نام کاربری یا نشانی ایمیل
رمز عبور
مرا به خاطر بسپار
به گزارش نذیر کرمان، وقتی صحبت از توسعه مناطق کمبرخوردار به میان میآید، نخستین تصویر شاید ساخت یک مدرسه، آسفالت یک مسیر یا تجهیز یک فضای عمومی باشد؛ اما در حاشیه شهرها و روستاهایی که سالها با کمبود زیرساخت، امکانات و فرصتهای شغلی دستوپنجه نرم کردهاند، مسئله فقط ساخت یک ساختمان نیست. مدرسه اگر ساخته شود، […]
به گزارش نذیر کرمان، وقتی صحبت از توسعه مناطق کمبرخوردار به میان میآید، نخستین تصویر شاید ساخت یک مدرسه، آسفالت یک مسیر یا تجهیز یک فضای عمومی باشد؛ اما در حاشیه شهرها و روستاهایی که سالها با کمبود زیرساخت، امکانات و فرصتهای شغلی دستوپنجه نرم کردهاند، مسئله فقط ساخت یک ساختمان نیست. مدرسه اگر ساخته شود، اما خانواده امکان تأمین معاش نداشته باشد، مسجد اگر مرمت شود، اما جوان روستا آیندهای برای ماندن نبیند و کارگاهی راه بیفتد، اما بازار فروش نداشته باشد، توسعه هنوز یک حلقه کم دارد.
در جریان بازدید از مجموعهای از پروژههای بنیاد علوی در مشهد و مناطق هدف، آنچه بیش از همه به چشم میآمد، تلاش برای کنار هم قرار دادن همین حلقهها بود؛ از جایگزینی مدارس سنگی و ناایمن و ایجاد فضاهای آموزشی استاندارد گرفته تا تجهیز مساجد، توسعه فضاهای ورزشی و در نهایت حمایت از کسبوکارهایی که قرار است با تکیه بر ظرفیتهای همان منطقه، اشتغال ایجاد کنند.
مدرسه؛ نخستین حلقه عدالت
یکی از مهمترین محورهای اقدامات بنیاد علوی، طرح جایگزینی مدارس سنگی و ناایمن است؛ طرحی که با هدف ایجاد فضاهای آموزشی ایمن و استاندارد در مناطق کمبرخوردار اجرا شده و مشارکت مردم و نهادهای محلی نیز در آن مورد توجه قرار گرفته است.
بر اساس اطلاعات ارائهشده، این طرح در ۸۵ شهرستان دنبال شده و تاکنون ۱۴۰ مدرسه آماده تحویل شده است. مجموع پروژههای تعریفشده در این طرح به ۱۱۰۹ کلاس درس میرسد و میزان پیشرفت آن نیز ۸۲.۰۶ درصد اعلام شده است.
اهمیت این طرح فقط در تعداد مدرسه و کلاس خلاصه نمیشود. در مناطقی که دانشآموزان سالها در فضاهای فرسوده یا نامناسب تحصیل کردهاند، جایگزینی یک مدرسه ناایمن با فضای استاندارد، بخشی از همان مسئلهای است که از آن با عنوان عدالت آموزشی یاد میشود؛ یعنی محل تولد و محل زندگی دانشآموز نباید کیفیت محیط یادگیری او را تعیین کند.
در کنار مدرسه، توسعه فضاهای ورزشی نیز بخشی از همین نگاه به زیرساخت آموزشی و تربیتی است. احداث ۵۵۷ زمین چمن مصنوعی در مناطق هدف، یکی دیگر از اقدامات بنیاد علوی در این حوزه بوده است؛ فضاهایی که برای دانشآموزان مناطق کمبرخوردار، علاوه بر فراهم کردن امکان ورزش و تحرک، میتواند به محلی برای فعالیتهای اجتماعی و پر کردن بخشی از اوقات فراغت تبدیل شود. زمین چمن و فضای ورزشی برای دانشآموز منطقه کمبرخوردار صرفاً یک امکان تفریحی نیست؛ فضایی برای فعالیت اجتماعی، سلامت و شکلگیری بخشی از تجربه مدرسه است.
مسجد؛ فراتر از یک فضای عبادی
دومین حلقه این زنجیره در طرح نور دیده میشود؛ طرحی که با هدف تعمیر، بازسازی و تجهیز مساجد مناطق کمبرخوردار اجرا شده است.
در این طرح، بهسازی زیرساختهای مساجد، تأمین تجهیزات مورد نیاز و ایجاد محیطی ایمن و مناسب برای نمازگزاران دنبال شده و در کنار کارکرد عبادی، بر نقش فرهنگی و اجتماعی مسجد نیز تأکید شده است.
بر اساس آمار ارائهشده، ۲۸۰ مسجد در این طرح تجهیز شدهاند، ۳۸ هزار مترمربع فرش سجادهای تأمین شده و ۸۰ پروژه تعمیراتی نیز اجرا شده است. همچنین ۳۵۰ وسیله سرمایشی و گرمایشی تحویل مساجد شده و مجموع هزینهکرد این طرح ۸۰ میلیارد تومان اعلام شده است.
این رویکرد از آن جهت قابل توجه است که مسجد در بسیاری از روستاها و محلات کوچک، یکی از معدود فضاهای جمعی در دسترس مردم است؛ بنابراین مرمت آن میتواند علاوه بر بهبود فضای عبادی، زمینه برگزاری برنامههای فرهنگی، مذهبی، آموزشی و اجتماعی را نیز فراهم کند.
اما توسعه بدون شغل، ناقص میماند
با این حال، شاید متفاوتترین بخش بازدید زمانی آغاز میشود که مسیر از مدرسه و مسجد به سمت کارگاهها و کسبوکارهای کوچک تغییر میکند.
در مدل اشتغال بنیاد علوی، قرار نیست برای همه مناطق یک نسخه واحد پیچیده شود. ابتدا ظرفیت، نیاز و مزیت هر شهرستان و روستا بررسی میشود و بر اساس آن، سند اشتغال منطقه تهیه میشود. سپس با کمک فرمانداری، دهیاری، شورا و معتمدان محلی، افراد دارای ظرفیت شناسایی میشوند.
بعد از شناسایی، طرح متقاضی از نظر فنی و اعتباری بررسی میشود؛ اینکه فرد توان اجرای طرح را دارد یا نه، محصول واقعاً قابلیت تولید دارد یا نه و مهمتر از همه، بازار فروش آن کجاست.
این نگاه، یک تفاوت اساسی با پرداخت صرف تسهیلات دارد. پول قرار نیست نقطه پایان حمایت باشد؛ بلکه بخشی از منابع در مراحل مختلف آزاد میشود و روند اجرای طرح نیز تا ۱۸ ماه مورد پایش قرار میگیرد تا مشخص شود کسبوکار به مسیر خود ادامه میدهد.
جلوگیری از فروش زمین و آب با ساختن شغل
یکی از روایتهای مطرحشده در جریان بازدید، به روستایی مربوط میشود که بخش قابل توجهی از ظرفیت اقتصادی آن به جای تولید، صرف فروش زمین و منابع آب میشد.
نیازسنجی در این روستا نشان داد حتی برخی خدمات ساده و ضروری مانند سوپرمارکت، آشپزخانه، آرایشگاه، کافیشاپ، خیاطی و برخی مشاغل خدماتی وجود ندارد. با برگزاری جلسات محلی و پیگیری افرادی که توانایی راهاندازی این مشاغل را داشتند، حدود ۲۵ فرصت شغلی ایجاد شد.
روایت این روستا نشان میدهد که گاهی مسئله کمبود سرمایه نیست؛ بلکه کسی باید ظرفیت پنهان یک منطقه را ببیند، افراد مناسب را شناسایی کند و آنها را تا رسیدن به مرحله اجرا همراهی کند.
اشتغال؛ هر منطقه نسخه خودش را دارد
مسئولان بنیاد در توضیح این مدل، بر مفهوم «مزیت منطقهای» تأکید دارند. به این معنا که قرار نیست در منطقهای که مواد اولیه، نیروی انسانی یا بازار مناسب برای یک صنعت وجود ندارد، کارخانهای صرفاً برای ایجاد اشتغال ایجاد شود.
در عوض، اگر یک منطقه سنگ خاصی دارد، اگر منطقهای در حوزه کشاورزی ظرفیت ویژهای دارد یا اگر گیاهی مانند ارغوان در آنجا بهعنوان یک ظرفیت بومی شناخته میشود، همان ظرفیت میتواند نقطه آغاز یک کسبوکار باشد.
نمونه روشن این نگاه را میتوان در مشهد و کسبوکار ظروف سنگی دید.
قابلمه سنگی مشهد؛ از پروژه دانشگاهی تا بازار
یکی از کسبوکارهایی که در جریان این بازدید معرفی شد، فعالیت در زمینه ظروف سنگی است؛ محصولی که ریشه در صنایعدستی قدیمی مشهد دارد.
این کسبوکار ابتدا از یک پروژه دانشگاهی آغاز شده و بعد از مطالعه روی صنایعدستی مشهد، ظرفیت سنگ مورد استفاده در ظروف سنتی مورد توجه قرار گرفته است. تولیدکنندگان تلاش کردهاند محصول سنتی را از شکل قدیمی خارج کنند و با طراحی تازه، ترکیب سنگ با فلزاتی مانند مس و تغییر در ظاهر و کاربری، آن را به محصولی متناسب با بازار امروز تبدیل کنند.
ضربهای که دوران کرونا به گردشگری و در نتیجه به صنایعدستی وارد کرد، فعالیت بسیاری از کارگاههای این حوزه را کاهش داده بود. در چنین شرایطی، حمایت بنیاد علوی در بخش تجهیزات به توسعه این مجموعه کمک کرد.
این کسبوکار اکنون وارد مرحله توسعه بازار شده است؛ از جذب نمایندگی در شهرهای مختلف تا مذاکره با توزیعکنندگان و بررسی ظرفیت صادرات.
به گفته فعالان این مجموعه، بخشی از تولید و تراش سنگ نیز به کارگاههای دیگر سپرده میشود؛ بنابراین اشتغال ایجادشده فقط به افراد حاضر در کارگاه محدود نمیماند و زنجیرهای از فعالیتهای وابسته به تولید را نیز درگیر میکند.
وقتی ۱۰۰ میلیون تومان، نقطه شروع دوباره میشود
نمونه دیگری که در جریان بازدید مورد توجه قرار گرفت، کسبوکاری در حوزه فرآوری پشم و تولید کالای خواب بود؛ روایتی که نشان میدهد گاهی یک حمایت مالی محدود میتواند آغاز دوباره یک فعالیت اقتصادی باشد.
صاحب این کسبوکار پس از تجربه شکست و توقف فعالیت، با دریافت تسهیلات بنیاد علوی دوباره کار را از سر گرفت. سرمایه اولیهای که در این مرحله دریافت شد، به گفته او ۱۰۰ میلیون تومان بود؛ رقمی که بعدها با توسعه فعالیت، به شکلگیری یک مجموعه تولیدی و فروشگاهی منجر شد.
این کسبوکار اکنون در زمینه تولید انواع تشک، تشک مسافرتی و مهمان، پدهای طبی و محصولات مرتبط با کالای خواب فعالیت دارد و تلاش کرده زنجیره تولید را از تأمین پشم تا فرآوری و تولید محصول نهایی دنبال کند.
بخش قابل توجهی از پشم مورد استفاده از کرمانشاه تهیه و برای شستوشو و فرآوری به تربتجام منتقل میشود. همکاری با کارگاهها و مجموعههای دیگر نیز باعث شده فعالیت مجموعه به یک واحد منفرد محدود نماند.
در حال حاضر، حدود ۱۰ تا ۱۲ نفر بهصورت مستقیم در این مجموعه فعالیت دارند و بخشی از فرآیند تولید نیز توسط کارگاههای اقماری انجام میشود. محصولات علاوه بر فروش حضوری، از طریق فروش اینترنتی عرضه میشوند و نمایندگیهایی نیز در شهرهای مختلف شکل گرفته است.
در این زنجیره، استفاده از ظرفیت زنان سرپرست خانوار نیز مورد توجه قرار گرفته و بخشی از فعالیتهای دوخت و تولید به این گروه سپرده شده است.
از ارغوان تا محصولات قابل فروش
اما شاید یکی از بومیترین نمونههای مطرحشده، استفاده از ظرفیت گیاه ارغوان در منطقهای باشد که این گیاه در آن بهصورت طبیعی وجود دارد.
ارغوان با شاخهها و چوب خاص خود، صرفاً یک عنصر طبیعی در منطقه نیست؛ میتوان از آن در ساخت محصولات مختلف استفاده کرد؛ از سبد و محصولات تزئینی گرفته تا انواع مصنوعات چوبی.
کد ویدیو
همین تبدیل یک ظرفیت طبیعی به محصول قابل فروش، دقیقاً همان مدلی است که بنیاد در بخش اشتغال بر آن تأکید دارد: به جای آوردن یک صنعت بیگانه با ظرفیت منطقه، باید دید منطقه چه چیزی دارد و چگونه میتوان ارزش افزوده آن را افزایش داد.
در همین چارچوب، نمونههایی از محصولات تزئینی و کاربردی نیز از این چوب ساخته شده و حتی ظرفیت استفاده از آن در تولید برخی تجهیزات و قطعات دکوراتیو مورد توجه قرار گرفته است.
شغل وقتی ماندگار میشود که بازار داشته باشد
یکی از چالشهای مهمی که در جریان بازدید از زبان تولیدکنندگان مطرح شد، فاصله میان دریافت تسهیلات و رسیدن به بازار بود.
تجربه تولیدکنندگان نشان میدهد خرید دستگاه و راهاندازی کارگاه بهتنهایی اشتغال پایدار ایجاد نمیکند. تولیدکننده باید بتواند محصولش را بفروشد، سفارش بگیرد و سرمایه خود را دوباره وارد چرخه تولید کند.
از همین رو، در مدل ارائهشده از سوی بنیاد، شناسایی بازار فروش پیش از حمایت مالی اهمیت دارد و بعد از راهاندازی نیز موضوع فروش و سفارش باید دنبال شود. تجربه برخی کسبوکارهای بازدیدشده نیز نشان میدهد ایجاد بازارچه های محلی، نمایشگاه فصلی و مناسبتی، نمایندگی، اتصال به فروشگاهها، فروش اینترنتی (پلتفرم های فروش) و واگذاری بخشی از تولید به کارگاههای دیگر، میتواند به گردش این زنجیره کمک کند.
از تسهیلات تا الگوسازی
یکی از نکات قابل توجه در روایتهای ارائهشده، تأکید بر این است که موفقیت یک طرح زمانی ارزش بیشتری پیدا میکند که قابل تکرار باشد.
در نمونهای از فعالیتهای کشاورزی، پس از اجرای یک طرح اصلاح اراضی و افزایش بهرهوری، نتیجه برای دیگر روستاییان قابل مشاهده شد و همین مسئله باعث شد دو روستای دیگر نیز برای اجرای طرح اعلام آمادگی کنند.
در نمونهای دیگر، دو نفر از اهالی یک منطقه پس از دریافت حمایت و آموزش برای پرورش قارچ فعالیت خود را آغاز کردند و پس از مشاهده نتیجه، چند نفر دیگر نیز از همین الگو استفاده کردند.
این همان نقطهای است که تسهیلات از یک وام فردی فراتر میرود و تبدیل به الگوی اشتغال محلی میشود.
توسعهای که باید به درآمد خانوار برسد
آنچه در پایان این بازدید میتوان از کنار هم گذاشتن پروژههای مختلف بنیاد علوی دید، یک زنجیره نسبتاً روشن است؛ ساخت و ایمنسازی مدرسه برای ایجاد فرصت برابر آموزشی، توسعه فضای ورزشی برای تکمیل محیط تربیتی، مرمت مسجد برای تقویت زیرساخت اجتماعی و در نهایت ورود به حوزه اشتغال برای اینکه خانوادههای همان مناطق امکان درآمدزایی و ماندگاری داشته باشند.
در بخش اشتغال نیز تأکید اصلی بر این است که نسخه توسعه برای همه مناطق یکسان نیست. یک جا سنگ و صنایعدستی، جای دیگر پشم و دامداری، منطقهای کشاورزی و جایی دیگر گیاه بومی مانند ارغوان میتواند مبنای فعالیت اقتصادی قرار گیرد.
در نهایت، آنچه تعیین میکند یک پروژه واقعاً به توسعه منجر شده یا نه، فقط تعداد کلاسهای ساختهشده، مساجد تجهیزشده یا میزان تسهیلات پرداختی نیست؛ مسئله مهمتر این است که آیا دانشآموز فضای امنتری برای تحصیل پیدا کرده، آیا خانواده امکان درآمد پایدار به دست آورده و آیا ظرفیت بومی منطقه از یک منبع خام به محصول و درآمد تبدیل شده است یا نه.
روایت پروژههای بازدیدشده در مشهد و مناطق هدف بنیاد علوی، دستکم یک نکته را پررنگ میکند: توسعه زمانی ماندگار میشود که از نیاز واقعی مردم شروع شود و تا بازار، درآمد و توانمندسازی خانواده ادامه پیدا کند.
انتهای پیام/
منبع:آنـــا ? از کلاس درس تا کارگاه؛ وقتی توسعه در مناطق کمبرخوردار فقط ساخت مدرسه نیست
این مطلب بدون برچسب می باشد.
پنج × = 30