زخم حفاری‌های غیرمجاز بر تن اُرس دوهزارساله راستقان؛ درختی که در سکوت خشک می‌شود

به گزارش خبرنگار نذیر کرمان، درختان کهنسال را نمی‌توان فقط با ارتفاع، قطر تنه یا گستردگی شاخه‌هایشان شناخت. بعضی از آنها بخشی از حافظه زنده یک سرزمین‌اند؛ شاهدانی خاموش که تغییرات اقلیمی، آمدوشد نسل‌ها و دگرگونی زندگی انسان را در دل خود ثبت کرده‌اند. در خراسان شمالی، سرزمینی که رویشگاه‌های طبیعی اُرس از سرمایه‌های ارزشمند آن به شمار می‌روند، درخت کهنسال روستای راستقان نیز یکی از همین یادگارهاست؛ درختی که حالا ادامه حیاتش با نگرانی‌هایی جدی همراه شده است.

راستقان در محدوده بخش غلامان شهرستان راز وجرگلان قرار دارد؛ منطقه‌ای در شمال خراسان شمالی که طبیعت کوهستانی و تنوع زیستی آن، ظرفیت‌های قابل توجهی برای گردشگری طبیعی ایجاد کرده است. در این میان، اُرس کهنسال این روستا می‌تواند یکی از جاذبه‌های شاخص منطقه باشد؛ البته به شرط آنکه پیش از معرفی آن به گردشگران، حفاظت از خود درخت در اولویت قرار گیرد.

اُرس؛ درختی با ریشه‌های عمیق در فرهنگ و طبیعت ایران

درخت اُرس یا سرو کوهی از گونه‌های ارزشمند و بومی مناطق کوهستانی ایران است؛ درختی همیشه‌سبز که به دلیل سازگاری با شرایط سخت محیطی، عمر طولانی و رشد بسیار کند، جایگاه ویژه‌ای در طبیعت مناطق خشک و نیمه‌خشک دارد.

خراسان شمالی نیز از رویشگاه‌های مهم این درخت به شمار می‌رود. در گزارش‌های منتشرشده درباره طبیعت استان، از گستردگی جنگل‌های اُرس و وجود پایه‌های بسیار کهنسال این گونه یاد شده است؛ درختانی که برخی از آنها قدمتی چندصدساله و حتی چند هزارساله دارند.

اُرس در زندگی مردم برخی مناطق نیز جایگاهی فراتر از یک درخت معمولی دارد. شناخت محلی این گونه، نام‌هایی که در زبان‌ها و گویش‌های مختلف برای آن به کار می‌رود و احترام به درختان کهنسال، بخشی از پیوند دیرینه جوامع محلی با طبیعت است.

صادق معصومیان، راهنمای گردشگری خراسان شمالی، با اشاره به این پیوند فرهنگی می‌گوید احترام به درختان در میان اهالی برخی مناطق استان همچنان دیده می‌شود و اُرس یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های طبیعت این محدوده است.

وی با اشاره به نام‌های محلی این درخت توضیح می‌دهد که در برخی مناطق از واژه «مَرْخ» و در میان ترک‌زبانان از نام «آرچه» استفاده می‌شود؛ نام‌هایی که در کنار یکدیگر، تنوع زبانی و فرهنگی مناطق مختلف را نشان می‌دهند.

معصومیان همچنین درباره مفهوم نام اُرس در برخی گویش‌های محلی توضیح می‌دهد که این درخت به دلیل ریشه‌های گسترده و توانایی سازگاری با شرایط دشوار، نمادی از ماندگاری و استقامت به شمار می‌رود.

درختی که سنش را نمی‌توان فقط از روی ظاهرش فهمید

درخت اُرس راستقان با تنه‌ای در حدود دو متر، از نظر معصومیان در شمار درختان بسیار کهنسال منطقه قرار می‌گیرد و ممکن است نزدیک به دو هزار سال قدمت داشته باشد.

البته تعیین سن دقیق یک درخت کهنسال، به‌ویژه در گونه‌هایی که رشد بسیار کندی دارند، به بررسی‌های تخصصی نیاز دارد. اندازه تنه به‌تنهایی برای تعیین سن کافی نیست و عواملی مانند شرایط اقلیمی، میزان دسترسی به آب، ارتفاع از سطح دریا و تنش‌های محیطی بر روند رشد درخت اثر می‌گذارند.

معصومیان با اشاره به همین موضوع می‌گوید: اگر شرایط محیطی برای درخت مناسب باشد و به منابع آب دسترسی داشته باشد، روند رشد آن می‌تواند متفاوت از درختی باشد که در ارتفاعات و تحت تنش‌های شدید آبی و دمایی قرار دارد.

او با بیان اینکه رشد اُرس در شرایط نامساعد محیطی ممکن است بسیار کند شود، تأکید می‌کند که برای برآورد دقیق سن این درخت باید شرایط زیستی آن به‌صورت تخصصی بررسی شود.

از همین رو، قدمت نزدیک به دو هزار سال برای اُرس راستقان را باید برآوردی اولیه دانست که نیازمند تأیید کارشناسان منابع طبیعی و متخصصان سن‌سنجی درختان است؛ موضوعی که اهمیت بررسی علمی این میراث طبیعی را دوچندان می‌کند.

حفاری‌های غیرمجاز؛ تهدیدی برای ریشه‌های درخت

اما نگرانی اصلی درباره اُرس راستقان، فقط به سن و ارزش طبیعی آن محدود نمی‌شود. به گفته معصومیان، اطراف این درخت شاهد حفاری‌های غیرمجاز بوده و گودال‌هایی با عمق قابل توجه در محدوده آن ایجاد شده است؛ اقداماتی که به باور او می‌تواند ریشه‌های درخت را در معرض آسیب قرار دهد و حیات آن را تهدید کند.

این راهنمای گردشگری در توضیح وضعیت درخت می‌گوید: دلیل اینکه از شما خواستم به اینجا بیایید، این است که حال این درخت خوب نیست. متأسفانه حفاران غیرمجاز در این محدوده حفاری‌هایی انجام داده‌اند؛ گودال‌هایی با عمق حدود ۲۰ تا ۳۰ متر که نگرانی‌هایی درباره آسیب به ریشه‌های درخت و خشک‌شدن آن ایجاد کرده است.

ادعای آسیب به ریشه‌ها و ارتباط آن با وضعیت فعلی درخت، موضوعی است که باید با بررسی میدانی کارشناسان منابع طبیعی و محیط‌زیست تأیید شود. با این حال، اصل نگرانی درباره حفاری در حریم یک درخت کهنسال جدی است؛ زیرا خاک اطراف درخت و شبکه ریشه‌های آن، نقشی اساسی در تأمین آب، دریافت مواد غذایی و حفظ پایداری درخت دارند.

هرگونه خاک‌برداری عمیق در محدوده ریشه‌ها می‌تواند ساختار خاک را برهم بزند، به ریشه‌های اصلی و فرعی آسیب وارد کند و شرایط جذب آب و مواد غذایی را تغییر دهد. در درختی که طی قرن‌ها و با رشد بسیار آهسته به وضعیت فعلی رسیده است، چنین آسیبی می‌تواند پیامد‌های بلندمدتی داشته باشد.

از سوی دیگر، اگر خشکیدگی یا ضعف تاج درخت مشاهده شده باشد، نمی‌توان بدون بررسی تخصصی، حفاری را تنها علت آن دانست. وضعیت رطوبت خاک، آسیب‌های فیزیکی، تغییرات محیطی و سایر عوامل زیستی نیز باید بررسی شوند تا علت یا علل اصلی مشخص شود.

آنچه اکنون اهمیت دارد، جلوگیری از ادامه حفاری‌ها، حفاظت از محدوده ریشه و ارزیابی فوری سلامت درخت است.

از یک درخت کهنسال تا یک مقصد گردشگری طبیعی

معصومیان معتقد است اُرس راستقان ظرفیت تبدیل‌شدن به یکی از جاذبه‌های گردشگری خراسان شمالی را دارد؛ ظرفیتی که البته بدون حفاظت اصولی، ممکن است پیش از آنکه به فرصتی برای توسعه گردشگری تبدیل شود، از دست برود.

او با اشاره به اهمیت این درخت برای طبیعت منطقه، خواستار توجه جدی مسئولان و همراهی رسانه‌ها برای نجات آن شده است.

به گفته این راهنمای گردشگری، معرفی چنین جاذبه‌هایی می‌تواند به شناخت بیشتر طبیعت خراسان شمالی و تقویت گردشگری منطقه کمک کند؛ اما این معرفی باید با برنامه‌ای مشخص برای حفاظت از درخت و محیط پیرامونی آن همراه باشد.

تجربه درختان کهنسال در مناطق مختلف کشور نیز نشان می‌دهد که ارزش گردشگری یک درخت، تنها به عمر و ظاهر آن وابسته نیست؛ پیوند آن با فرهنگ محلی، موقعیت طبیعی و امکان روایت تاریخ منطقه نیز در این ارزش نقش دارد.

اُرس راستقان هم می‌تواند فراتر از یک جاذبه دیدنی، فرصتی برای آشنایی گردشگران با تنوع زیستی، فرهنگ حفاظت از طبیعت و اهمیت منابع طبیعی در زندگی جوامع محلی باشد.

با این حال، تبدیل‌شدن آن به مقصد گردشگری نباید به افزایش رفت‌وآمد‌های کنترل‌نشده، آسیب به خاک اطراف یا فشار بیشتر بر درخت منجر شود. هر برنامه‌ای برای معرفی این اثر طبیعی، باید پس از ارزیابی وضعیت سلامت آن و تعیین محدوده حفاظتی مناسب اجرا شود.

نجات اُرس راستقان به بررسی فوری نیاز دارد

نخستین اقدام برای حفاظت از این درخت، بازدید کارشناسان منابع طبیعی و محیط‌زیست و ارزیابی دقیق وضعیت تنه، تاج، ریشه‌ها و خاک پیرامونی آن است. مستندسازی محل حفاری‌ها، بررسی احتمال قطع یا تخریب ریشه‌ها و تعیین میزان خطر برای پایداری درخت نیز باید در دستور کار قرار گیرد.

همچنین لازم است مراجع مسئول، موضوع حفاری‌های غیرمجاز را بررسی کنند و برای جلوگیری از تکرار آن، تدابیر حفاظتی لازم را در نظر بگیرند.

در چنین شرایطی، هرگونه اقدام برای پرکردن گودال‌ها، دست‌کاری خاک یا تغییر وضعیت اطراف درخت نیز باید با نظر متخصصان انجام شود؛ چراکه مداخله غیراصولی ممکن است آسیب‌های بیشتری به ریشه‌ها وارد کند.

اگر بررسی‌های کارشناسی نشان دهد که درخت با تنش آبی مواجه است، باید علت آن مشخص شود و هرگونه اقدام برای تأمین آب نیز بر پایه ارزیابی علمی و متناسب با نیاز گونه صورت گیرد.

ثبت مستندات تصویری از وضعیت فعلی درخت و پایش دوره‌ای سلامت آن نیز می‌تواند به ارزیابی تغییرات و سنجش نتیجه اقدامات حفاظتی کمک کند.

درخت اُرس راستقان شاید نزدیک به دو هزار سال از عمر خود را پشت سر گذاشته باشد؛ عددی که هنوز به بررسی علمی نیاز دارد، اما حتی بدون تعیین دقیق سن نیز ارزش طبیعی و حفاظتی آن انکارشدنی نیست.

این درخت، اگر بتواند از تهدید‌های فعلی عبور کند، می‌تواند سال‌های بیشتری در دل طبیعت خراسان شمالی باقی بماند و برای نسل‌های بعدی نیز بخشی از میراث زنده منطقه باشد.

حفاظت از چنین درختی، تنها نجات یک پایه گیاهی نیست؛ دفاع از بخشی از طبیعت، تاریخ و هویت یک سرزمین است. اُرس راستقان برای ادامه زندگی به توجهی فراتر از ثبت در فهرست جاذبه‌های گردشگری نیاز دارد؛ توجهی که از بررسی علمی آغاز شود، با جلوگیری از تخریب ادامه یابد و در نهایت به حفاظت پایدار از این میراث طبیعی برسد.