تابستان و گوشیهای هوشمند، ترکیبی خطرناک برای نوجوانان است؛ غوطهوری بیضابطه در فضای مجازی، آنان را به سمت اعتیاد رفتاری، انزوای عاطفی، افسردگی خاموش و بروز خشونتهای کلامی سوق میدهد.
به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری «نذیر کرمان» با تعطیلی مدارس و دانشگاهها، بخش بزرگی از جامعه با اقیانوسی از زمان آزاد روبهرو میشوند؛ فرصتی که در همنشینی با فضای مجازی، میتواند به نقطهعطفی برای رشد یا به گسستی در سلامت روانی، اجتماعی و فرهنگی تبدیل شود. تابستان و دگرگونی در سبک زندگی با فرارسیدن فصل گرما و ورود به تابستان، سبک زندگی قشر عظیمی از مردم، بهویژه دانشآموزان، نوجوانان و دانشجویان، دستخوش دگرگونی میشود. تعطیلی مراکز آموزشی بهطور طبیعی اقیانوسی از زمان آزاد را پیش روی این گروهها میگشاید. فصل تابستان و اوقات بیکاریِ توأم با فراغت، همچون شمشیری دو لبه عمل میکند؛ از یک سو بستری طلایی برای شکوفایی است و از سوی دیگر، اگر با هوشمندی با آن برخورد نشود، میتواند به گسستی در سلامت روان، روابط اجتماعی و هویت فرهنگی بدل گردد. رویکردی مبتنی بر شواهد میدانی و یافتههای پژوهشی، میتواند جامعه را در بهرهجویی از ظرفیتهای نوین یاری داده و دامنه آسیبها را به کمترین حد ممکن برساند. مدیریت نادرست این دورانِ بهظاهر ساده، میتواند پیامدهای گستردهای در سطوح مختلف به بار آورد؛ چراکه در این میان، رسانههای دیجیتال و ابزارهای نوین ارتباطی، نقشی بیبدیل در پُر کردن خلأ روزهای بلند تابستانی بازی میکنند. این نقشآفرینی، همچون دیگر عرصههای زندگی مدرن، سرشار از امکانهای نویدبخش و در عین حال چالشهای جدی است که جز با نگاهی علمی و عاری از پیشداوری، قابل واکاوی نیست. گذرگاهی به سوی تعالی یا کمینگاهی برای تهدیدهای پنهان اوقات فراغت، پدیدهای چندوجهی است که کارکرد و معنای آن با پارامترهایی چون سن، جایگاه اجتماعی، میزان تحصیلات و سبک زیستی افراد پیوندی عمیق دارد. در ادبیات روانشناسی و جامعهشناسی معاصر، فراغت نه بهمثابه بطالت و انفعال، بلکه فرصتی حیاتی برای بازیابی قوای ذهنی، شکوفایی خلاقیت، گسترش تعاملات اجتماعی و تقویت مهارتهای فردی تعریف میشود. تابستان، بستری ایدهآل برای تحقق این اهداف والا محسوب میشود؛ اما این وعده شیرین، جز در سایهی برنامهریزی دقیق و آگاهانه، به سرانجام مطلوبی نمیرسد. نبود ساختار در روزهای گرم تابستانی، بهویژه برای کودکان و نوجوانان، گاه به سرگردانی، گوشهگیری یا گرایش به رفتارهای پرخطر منجر میشود. تجربهی زیستهی بسیاری از خانوادهها گواه آن است که در غیاب برنامهریزی مؤثر، اوقات فراغت میتواند بستری برای افسردگی، پرخاشگری یا حتی انحرافات اجتماعی باشد. در نقطهی مقابل، اگر این زمان با فعالیتهای هدفمند نظیر کارگاههای مهارتآموزی، رویدادهای فرهنگی، اردوهای تربیتی یا خدمات داوطلبانه پُر شود، به مثابهی موتوری محرک برای تعالی فردی و جمعی عمل خواهد کرد. فضای مجازی؛ واقعیتی گریزناپذیر در اوقات فراغت فضای مجازی، بهویژه پس از همهگیری کرونا، به بخش جداییناپذیری از زیستجهان روزمره تبدیل شده است. در فصل تابستان که دامنهی زمان آزاد گستردهتر میشود، میزان مراجعه به رسانههای دیجیتال نیز به شکل محسوسی افزایش مییابد. کودکان و نوجوانان بیش از پیش به شبکههای اجتماعی، بازیهای برخط، ویدئوهای سرگرمکننده و اتاقهای گفتوگو پناه میبرند. اما پرسش بنیادین اینجاست که این زیستجهان مجازی تا چه اندازه به رشد آنها یاری میرساند و در کدام وجوه به زیانشان تمام میشود؟ از منظر علمی، فضای مجازی میتواند زمینهساز آموزش، تعامل اجتماعی و تقویت مهارتهای دیجیتال باشد. نوجوانانی که از این بستر برای فراگیری زبان دوم، برنامهنویسی، آشنایی با فرهنگهای گوناگون و توسعهی توانمندیهای هنری بهره میگیرند، بدون تردید برندهی این عرصهی نوین هستند. اما نبود سواد رسانهای کافی، ضعف نظارت والدین و الگوسازیهای نادرست، موجب میشود که بخش قابلتوجهی از مصرف محتوای دیجیتال به سمت سرگرمیهای سطحی، تقلید از الگوهای ناسالم، مقایسههای اجتماعی مخرب و حتی اعتیاد رفتاری سوق پیدا کند. آسیبشناسی فرصتها و تهدیدها انسیه ملایی، جامعهشناس و روانشناس اجتماعی، در گفتگو با خبرنگار «نذیر کرمان» به واکاوی فرصتها و آسیبهای فضای مجازی در اوقات فراغت تابستانی پرداخت و تأکید کرد: امروز، مدیریت زمان فراغت از مرز یک انتخاب شخصی عبور کرده و به مسئلهای راهبردی در عرصهی سلامت روانی و اجتماعی جامعه بدل شده است. وی دسترسی به منابع آموزشی آزاد، دورههای مجازی و کلاسهای برخط را از جمله ظرفیتهای مغتنم این فضا برشمرد که میتواند تا حد قابلتوجهی نابرابریهای آموزشی را جبران کند. ملایی همچنین حضور در بسترهای تعاملی همچون انجمنهای گفتگو و پروژههای گروهی آنلاین را عاملی مؤثر در پرورش مهارت همکاری از راهدور ارزیابی کرد و افزود: پلتفرمهایی نظیر یوتیوب، اینستاگرام و نرمافزارهای طراحی، بستری برای خودابرازی و کشف استعدادهای نهفته در نوجوانان فراهم میآورند. اعتیاد دیجیتال و انزوای اجتماعی در کمین نوجوانان در مقابل، وی «اعتیاد دیجیتال» را یکی از جدیترین تهدیدهای پیشِرو، بهویژه در طول فصل تابستان، عنوان کرد و هشدار داد: غوطهوری افراطی در دنیای مجازی میتواند به یک اختلال رفتاری انجامیده و نظم زیستی فرد، از جمله چرخهی خواب، تغذیه و روابط عاطفیِ واقعی را دچار اختلال سازد. این روانشناس اجتماعی، «انزوای اجتماعی» را یکی دیگر از آسیبهای پنهان برشمرد و توضیح داد: جایگزینی تعاملات مجازی بهجای ارتباطات رو در رو، بهویژه در سنین حساس رشد، میتواند پیامدهای جبرانناپذیری به همراه داشته باشد. وی به «محتوای ناسالم و الگوسازیهای نادرست» اشاره کرد و گفت: مواجههی مداوم با کلیشههای مصرفگرایانه، معیارهای غیرواقعی زیبایی، یا محتوای خشونتبار رسانهای، تأثیراتی ماندگار بر باورها و نگرش فرد بر جای میگذارد. از سواد رسانهای تا گفتگوی مستمر ملایی در ادامه، راهکارهای تعادلبخش را از منظر علمی چنین تبیین کرد که کلید بهرهمندی سالم از فضای مجازی در تابستان، در محدودسازیِ صرف خلاصه نمیشود؛ بلکه این مهم در سه رکن اساسی یعنی «آموزش سواد رسانهای»، «برنامهریزی هوشمندانه» و «گفتگوی مداوم و دوسویه میان والدین، مربیان و نوجوانان» نهفته است. وی از خانوادهها و نهادهای تربیتی خواست که بهجای رویارویی و تقابل، رویکرد «همافزایی» را در پیش گیرند؛ یعنی فضای مجازی را بهعنوان یک واقعیت انکارناپذیر بپذیرند و بکوشند تا حضور در آن را جهتدار، آگاهانه و در چارچوبی سازنده هدایت کنند. تنوعبخشی به برنامهها؛ راهی برای کاهش وابستگی وی در پایان، بر ضرورت تنوعبخشی به برنامههای تابستانی در سطوح محلی و شهری تأکید و اظهار کرد: غنیسازی اوقات فراغت با فعالیتهای فرهنگی، ورزشی، هنری و کارآفرینانه، میتواند میل به پناهندگیِ انحصاری به دنیای مجازی را به میزان چشمگیری کاهش دهد. وی همچنین به ظرفیتهای مغفولماندهای چون سازمانهای مردمنهاد، کتابخانههای عمومی، مراکز فرهنگی و حتی پلتفرمهای بومیشده اشاره کرد و آنها را راهگشای تحقق این مهم دانست. به گزارش پایگاه خبری «نذیر کرمان» تابستان و فضای مجازی، نه خودبهخود تهدیدند و نه فینفسه فرصت؛ بلکه ماهیت آنها به کیفیت مدیریت، سطح آگاهی و میزان برنامهریزی بستگی دارد. جامعهای که بتواند با نگاهی علمی و واقعگرایانه، از ظرفیتهای دیجیتال بهره برد و همزمان، آسیبهای آن را با آموزش و گفتگو مهار کند، در مسیر تعالی گام برداشته است. خبرنگاران نیز بهعنوان پل ارتباطی میان واقعیت و مخاطب، نقشی بیبدیل در روشنگری این مسیر ایفا میکنند. انتهای خبر/ پسند